- View
2.2: Bepaal welke verdieping nodig is
Leestijd: [7 minuten]
Met de eerder gesignaleerde aandachtspunten als vertrekpunt bepaal je nu wat nader onderzoek vraagt. Je hoeft niet ieder vraagstuk zelf op te lossen: je moet vooral kunnen aangeven welke informatie ontbreekt, waarom die ertoe doet en wie daarbij kan helpen.
Van aandachtspunt naar onderzoeksvraag
Een gemeente wil met AI binnengekomen e-mails laten samenvatten. De projectbeschrijving zegt dat dit medewerkers tijd bespaart, maar vermeldt niet welke e-mails worden gebruikt of waar de verwerking plaatsvindt. Alleen vragen of deze toepassing ‘privacyvriendelijk’ is, helpt dan weinig. Eerst moet duidelijk worden wat de toepassing daadwerkelijk met de gegevens doet.
Dit is het bepalen van de benodigde verdieping: een breed aandachtspunt omzetten in een afgebakende vraag die iemand kan onderzoeken. In deze les gebruiken we een fictieve gemeentelijke proef met 200 e-mails over de openbare ruimte als doorlopend voorbeeld. De aantallen beschrijven alleen deze oefensituatie; het zijn geen veiligheidsgrenzen.
De projectgroep weet dat de AI een samenvatting maakt. Zij weet nog niet of de geselecteerde berichten ook namen, contactgegevens of persoonlijke omstandigheden bevatten. De bruikbare onderzoeksvraag is daarom niet ‘Mag AI e-mails lezen?’, maar: ‘Welke persoonsgegevens staan in deze 200 berichten en welke daarvan heeft de samenvatting werkelijk nodig?’
Een goede verdiepingsvraag bevat drie onderdelen:
| Onderdeel | Invulling in de gemeentelijke proef |
|---|---|
| Het afgebakende onderwerp | De inhoud van de 200 geselecteerde e-mails |
| De ontbrekende informatie | Welke persoonsgegevens erin voorkomen |
| De beslissing waarvoor het antwoord nodig is | Bepalen welke informatie naar de AI-toepassing zou gaan |
De vraag begrenst daarmee ook het onderzoek. Je hoeft op dit moment niet alle gemeentelijke e-mailstromen te onderzoeken. Je onderzoekt eerst de geselecteerde berichten en de voorgenomen verwerking. Blijkt later dat de proef wordt uitgebreid naar andere soorten berichten, dan moet ook de afbakening opnieuw worden bekeken.
Verdieping is geen verzameling algemene zorgen. Het is gericht informatie verzamelen om een concrete beslissing te kunnen nemen.
Van brede zorg naar gerichte onderzoeksvraag
Bepalen hoe diep je moet kijken
Niet ieder aandachtspunt vraagt dezelfde aanpak. Bij de e-mailproef kan een ontbrekende procesbeschrijving eerst bij de projectleider worden opgevraagd. Een onduidelijk antwoord over het gebruik van berichten door de leverancier vraagt vervolgens om gerichtere beoordeling. En zolang een belangrijk punt onduidelijk blijft, is die onduidelijkheid geen reden om alvast echte berichten te uploaden.
Voor het organiseren van dat onderzoek kun je drie werkroutes gebruiken. Dit zijn praktische werkafspraken voor deze les, geen wettelijke risicocategorieën.
| Werkroute | Wanneer deze past | Toepassing op de e-mailproef | Gewenste opbrengst |
|---|---|---|---|
| Verhelderen | Een concreet feit ontbreekt dat rechtstreeks kan worden opgevraagd | De projectleider heeft niet beschreven welke berichten zijn geselecteerd | Een vastgelegde selectieomschrijving |
| Gericht laten beoordelen | Er is inhoudelijke deskundigheid nodig om informatie te begrijpen of te beoordelen | De leverancier beschrijft onduidelijk wat er na verwerking met de berichten gebeurt | Een onderbouwd antwoord van de passende deskundige |
| Besluit over de proef uitstellen | Een belangrijk open punt verhindert een verantwoorde vervolgbeslissing | Niemand kan aantonen wie toegang krijgt tot de geüploade berichten | Eerst duidelijkheid en beoordeling, daarna een nieuw besluit |
De benodigde diepgang hangt niet alleen af van het aantal gegevens. Kijk ook naar de inhoud, wat ermee gebeurt, welke gevolgen het gebruik kan hebben en hoe zeker de beschikbare informatie is. Deze aandachtspunten helpen je de onderzoeksvraag scherper te maken; ze vormen geen rekensom waarmee je automatisch toestemming voor gebruik krijgt.
Dezelfde proef, verschillende onderzoeksvragen
Binnen de proef kunnen meerdere vragen tegelijk spelen. Houd ze uit elkaar, zodat ieder antwoord een duidelijk doel heeft.
| Aandachtspunt | Concrete situatie binnen de proef | Benodigde verdieping |
|---|---|---|
| Inhoud | Tussen de berichten over straatverlichting staat een e-mail waarin een inwoner een gezondheidsprobleem beschrijft | Onderzoeken hoe persoonlijke informatie wordt herkend en buiten de proef kan blijven |
| Gegevensroute | De berichten worden vanuit de gemeentelijke omgeving naar een externe toepassing gestuurd | In kaart brengen welke partijen en systemen de gegevens ontvangen |
| Gebruik van de uitkomst | Een medewerker gebruikt de samenvatting om te bepalen welke melding als eerste wordt opgepakt | Onderzoeken hoe de medewerker controleert of relevante informatie ontbreekt |
| Zekerheid | De projectgroep zegt dat gegevens ‘niet worden bewaard’, maar heeft daarvoor geen onderbouwing | De concrete bewaarinformatie opvragen en laten beoordelen |
Hierbij is een belangrijk onderscheid: een onbekend antwoord is niet hetzelfde als een ongunstig antwoord. Als de bewaarinformatie ontbreekt, weet je nog niet wat de leverancier doet. Je weet wél dat de projectgroep nog geen onderbouwde uitspraak kan doen over dat onderdeel.
Ook een kleine proef verdient gerichte aandacht. In ons voorbeeld zegt het aantal van 200 berichten niets over wat er in één afzonderlijk bericht staat. Gebruik de omvang daarom om het onderzoek af te bakenen, niet als bewijs dat verdieping overbodig is.
Maak de verdieping uitvoerbaar
Een vraag als ‘Privacy moet nog worden uitgezocht’ heeft geen duidelijke eigenaar en geen herkenbaar eindpunt. Maak daarom zichtbaar welke informatie nodig is, wie die verzamelt en welk besluit daarvan afhangt.
Voor de gemeentelijke e-mailproef verloopt dat als volgt:
-
Baken de voorgenomen handeling af.
Invoer: het plan om 200 e-mails met AI samen te vatten.
Uitvoer: de beschrijving: ‘De proef betreft 200 geselecteerde berichten over de openbare ruimte; de samenvattingen zijn bedoeld voor interne ondersteuning van medewerkers.’ -
Scheid bekende feiten van aannames.
Invoer: de projectbeschrijving en de beschikbare informatie over de toepassing.
Uitvoer: een korte vastlegging: ‘De selectie is beschreven. De bewaarwijze is onbekend. De uitspraak dat berichten niet voor andere doeleinden worden gebruikt, is nog niet onderbouwd.’ -
Formuleer de beslissende open vraag.
Invoer: het ontbrekende antwoord over bewaring en ander gebruik.
Uitvoer: de vraag: ‘Welke informatie onderbouwt wat na verwerking met de ingevoerde berichten gebeurt?’ -
Wijs een passende behandelaar aan.
Invoer: de vraag over de verwerking door de leverancier.
Uitvoer: een afspraak dat de projectleider de informatie opvraagt en de gemeentelijke privacyadviseur betrekt bij de beoordeling, volgens de interne taakverdeling. -
Leg het beslismoment vast.
Invoer: de open vraag en de toegewezen verantwoordelijkheid.
Uitvoer: de werkafspraak: ‘De 200 echte berichten worden niet geüpload voordat dit open punt is beoordeeld en de verantwoordelijke over het vervolg heeft besloten.’

Deze aanpak voorkomt dat ‘meer onderzoek’ een onbegrensde opdracht wordt. Het onderzoek heeft een onderwerp en een herkenbare opbrengst. Tegelijk voorkomt de aanpak dat het verzamelen van documenten wordt verward met een inhoudelijk oordeel: een ontvangen leveranciersdocument is informatie, nog geen bewijs dat alle vragen zijn opgelost.
Vraag om expertise op het juiste punt
Je hoeft niet vooraf precies te weten welke specialist het volledige vraagstuk kan oplossen. Wel helpt het om te benoemen welk soort antwoord je zoekt. De precieze rolverdeling verschilt per organisatie; sluit aan op de gemeentelijke afspraken.
| Soort vraag | Mogelijk passende gesprekspartner | Gevraagde bijdrage in de proef |
|---|---|---|
| Wat gebeurt er in het werkproces? | Proceseigenaar of betrokken medewerker | Beschrijven hoe de samenvatting wordt gebruikt |
| Welke verwerking moet nader worden beoordeeld? | Privacyadviseur | Helpen bepalen welke privacyvragen nog openstaan |
| Hoe lopen toegang en gegevensverkeer? | Informatiebeveiligingsspecialist of technisch beheerder | De technische inrichting verduidelijken |
| Wat is met de leverancier afgesproken? | Inkoop, contractbeheer of juridische ondersteuning | De relevante afspraken beschikbaar maken en beoordelen |
Een verwijzing naar een deskundige sluit het aandachtspunt dus niet af. De vraag blijft open totdat duidelijk is wat het antwoord betekent voor de voorgenomen proef.
Herken wanneer de verdieping voldoende duidelijk is
Het doel van deze stap is niet om te verklaren dat de AI-toepassing veilig of toegestaan is. Het doel is dat de gemeente weet wat zij nog moet uitzoeken voordat zij verder kan beslissen.
Voor de e-mailproef is de benodigde verdieping voldoende afgebakend als het overzicht bijvoorbeeld vermeldt: de verwerking na upload is nog onduidelijk, de projectleider vraagt onderbouwing op, de privacyadviseur beoordeelt die informatie en tot dat beslismoment worden de 200 echte berichten niet ingevoerd. Daarmee is niet het hele privacyvraagstuk opgelost, maar is wel duidelijk hoe het open punt wordt behandeld.
De kern is eenvoudig: maak van een aandachtspunt een concrete vraag, kies een passende diepgang en verbind die vraag aan een eigenaar en een beslismoment. Zo wordt zichtbaar welke kennis nog ontbreekt en voorkom je dat aannames ongemerkt als zekerheden worden behandeld. De eerstvolgende stap in het gemeentelijke werk is het afgesproken antwoord verzamelen en terugbrengen naar die concrete beslissing.