1.2: Beperk gegevens vóór AI-verwerking

[Leestijd: 7 minuten]

De volgende stap is bepalen welke gegevens je daadwerkelijk aan AI meegeeft. We werken met een gemeentelijke medewerker die AI wil gebruiken om een ontvangstbevestiging voor een inwoner op te stellen: daarvoor is geen volledig inwonerdossier nodig.

Begin bij de taak, niet bij het dossier

Een medewerker heeft een melding over een kapotte straatlantaarn ontvangen. In het bericht staan de naam van de melder, een woonadres, een telefoonnummer en een toelichting over persoonlijke omstandigheden. De medewerker wil alleen een korte ontvangstbevestiging laten formuleren.

Voor die schrijftaak zijn de gewenste boodschap, toon en lengte relevant. De identiteit en persoonlijke omstandigheden van de melder zijn niet nodig. Het uitgangspunt is daarom niet: welke gegevens kan ik meesturen? Het is: welke informatie kan ik weglaten zonder dat de taak onmogelijk wordt? Dat is gegevensminimalisatie: persoonsgegevens beperken tot wat noodzakelijk is voor het doel. Bron: Algoritmekader van de overheid

De onderstaande melding is volledig verzonnen voor deze les:

“Ik ben Marije Vermeer, woon aan de Lindestraat 18 en ben bereikbaar op 06 1234 5678. De straatlantaarn tegenover mijn huis is kapot. Door mijn angstklachten durf ik ’s avonds nauwelijks naar buiten. Kunt u bevestigen dat mijn melding is ontvangen?”

De opdracht is om de ontvangst te bevestigen, niet om de melding inhoudelijk te beoordelen. Dat maakt de volgende selectie mogelijk:

Informatie uit de melding Nodig voor deze schrijftaak? Wat gaat naar AI?
Naam: Marije Vermeer Nee Niets
Adres: Lindestraat 18 Nee Niets
Telefoonnummer: 06 1234 5678 Nee Niets
Melding over een kapotte straatlantaarn Ja, als onderwerp “Melding over kapotte straatverlichting”
Toelichting over angstklachten Nee Niets
Verzoek om ontvangstbevestiging Ja “Bevestig de ontvangst van de melding”

Het adres kan nodig zijn om de straatlantaarn te vinden, maar hoeft daarom nog niet naar een AI-systeem dat alleen een algemene ontvangsttekst opstelt. Wat nodig is voor de gemeentelijke dienstverlening, is niet automatisch nodig voor iedere afzonderlijke AI-taak.

Voor deze les hanteren we daarom deze werkwijze: laat AI uitsluitend de algemene tekst formuleren. Een persoonlijke aanhef of zaaknummer wordt later in de daarvoor bestemde gemeentelijke omgeving toegevoegd, zonder die gegevens voor deze schrijftaak aan AI aan te bieden.

Maak de invoer kleiner voordat je iets verstuurt

Van inwonermelding naar kleine AI-opdracht

Maak voor de ontvangstbevestiging een nieuwe, beperkte opdracht. Begin niet met het overnemen van het volledige bericht. Zo ontstaat de AI-invoer vanuit de taak, in plaats van vanuit alles wat toevallig beschikbaar is.

  1. Baken de taak af.
    Invoer: het verzoek om een ontvangstbevestiging voor de straatlantaarnmelding.
    Uitvoer: “Schrijf een algemene ontvangstbevestiging, zonder inhoudelijk oordeel over de melding.”

  2. Selecteer de noodzakelijke inhoud.
    Invoer: de fictieve melding van Marije Vermeer.
    Uitvoer: “Er is een melding ontvangen over kapotte straatverlichting.” Naam, adres, telefoonnummer en persoonlijke toelichting blijven buiten deze selectie.

  3. Voeg alleen schrijfinstructies toe.
    Invoer: de geselecteerde inhoud en de gewenste vorm.
    Uitvoer: “Schrijf maximaal 80 woorden in eenvoudig Nederlands, met een vriendelijke, zakelijke toon.”

  4. Stel de definitieve opdracht samen.
    Invoer: de taak, geselecteerde inhoud en schrijfinstructies.
    Uitvoer: één zelfstandige opdracht zonder overgenomen inwonerbericht.

Van inwonermelding naar beperkte AI-opdracht: bepaal de schrijftaak, selecteer het onderwerp kapotte straatverlichting en voeg toon en maximaal 80 woorden toe. Naam, adres, telefoonnummer en persoonlijke omstandigheden gaan niet naar AI.

De uiteindelijke opdracht luidt:

Schrijf een algemene ontvangstbevestiging van maximaal 80 woorden in eenvoudig Nederlands. Een gemeente heeft een melding ontvangen over kapotte straatverlichting. Bevestig alleen de ontvangst en bedank de melder. Gebruik een vriendelijke, zakelijke toon. Laat de aanhef en ondertekening weg.

Deze opdracht bevat voldoende informatie voor het gekozen schrijfdoel. Er staat geen adres in en er wordt geen persoonlijke situatie beschreven. Ook worden geen afhandeltermijnen toegevoegd die voor deze taak niet zijn aangeleverd.

Beperk de gegevens vóór verzending. Eerst het volledige bericht uploaden en daarna vragen om de persoonsgegevens weg te laten, voorkomt niet dat je ze al hebt aangeleverd.

Dit is een praktische toepassing van het uitgangspunt om niet meer persoonsgegevens te verwerken dan noodzakelijk. Het Algoritmekader noemt het beperken en beschermen van gegevens nadrukkelijk als maatregelen bij algoritmegebruik. Bron: Algoritmekader van de overheid

Een naam weghalen is niet hetzelfde als anonimiseren

Stel dat de medewerker alleen de naam vervangt door “inwoner A”, maar het exacte adres en de persoonlijke toelichting laat staan. De naam is dan verdwenen, maar de tekst bevat nog steeds informatie waarmee iemand kan worden herkend. Het verwijderen van één herkenningspunt betekent dus niet dat de hele tekst anoniem is. Bij het beoordelen van anonimisering spelen onder meer herleidbaarheid en koppelbaarheid een rol. Bron: Algoritmekader van de overheid

Er bestaan verschillende manieren om gegevens te beperken. Voor dezelfde straatlantaarnmelding zien die er zo uit:

Bewerking Concrete toepassing Betekenis voor deze taak
Weglaten Het telefoonnummer wordt niet opgenomen Het nummer is niet nodig voor de tekst
Veralgemenen “Tegenover Lindestraat 18” wordt “over kapotte straatverlichting” Alleen het noodzakelijke onderwerp blijft over
Pseudonimiseren “Marije Vermeer” wordt “melder A”, met een apart bewaarde koppeling De identiteit is vervangen, niet definitief losgekoppeld
Anonimiseren De informatie is niet meer naar een persoon te herleiden Dit vraagt meer dan alleen een naam vervangen

Pseudonimiseren vermindert de koppeling met een persoon, maar verbreekt die niet volledig. Gepseudonimiseerde informatie blijft daarom persoonsgegevens. Bij werkelijk geanonimiseerde informatie is de koppeling met een individu niet meer mogelijk. Noem een bewerkte tekst dus niet automatisch “anoniem”. Bron: Europese privacytoezichthouders

Voor de ontvangstbevestiging is het niet nodig om de identiteit door een code te vervangen. De identiteit kan helemaal worden weggelaten. Dat voorkomt dat er voor deze schrijftaak onnodig een verwijzing naar een individuele melder blijft bestaan.

Behoud de betekenis die de taak nodig heeft

Gegevens beperken betekent niet dat je de opdracht onbruikbaar moet maken. “Schrijf iets over een melding” geeft weinig richting. “Schrijf een algemene ontvangstbevestiging voor een melding over kapotte straatverlichting” geeft wel het onderwerp en het doel, zonder het inwonerbericht over te nemen.

Invoer voor AI Wat ontbreekt of is overbodig?
“Schrijf iets over een melding” Het gewenste soort tekst ontbreekt
Het volledige bericht van Marije Vermeer Identiteit, contactgegevens en persoonlijke omstandigheden zijn overbodig
“Schrijf een algemene ontvangstbevestiging voor een melding over kapotte straatverlichting” Bevat de benodigde taak en het onderwerp

De praktische grens is de gekozen taak. Voor het schrijven van deze ontvangstbevestiging is de exacte locatie overbodig. Als een andere taak werkelijk een exacte locatie vereist, moet opnieuw worden bepaald welke informatie daarvoor noodzakelijk is. De selectie voor de ene taak is dus geen algemene toestemming om dezelfde gegevens voor andere taken te gebruiken.

Controleer de volledige invoer vóór verzending

Kijk bij de voorbereiding niet alleen naar de zin die je zelf hebt geschreven. Neem ook eventueel geselecteerde bestanden, geciteerde berichten en eerdere tekst in de gebruikte gespreksomgeving mee in je controle. Voor deze ontvangstbevestiging kiezen we bewust voor een zelfstandige tekstuele opdracht, zonder bijlage.

Gebruik daarvoor de volgende laatste voorbereiding:

  1. Controleer de opdrachttekst.
    Invoer: de samengestelde opdracht voor de ontvangstbevestiging.
    Uitvoer: een tekst met uitsluitend het onderwerp, het schrijfdoel en de gewenste vorm.

  2. Controleer wat daarnaast wordt meegestuurd.
    Invoer: de opdracht en eventueel geselecteerde documenten of berichtgeschiedenis.
    Uitvoer: alleen de zelfstandige opdracht; geen oorspronkelijk inwonerbericht of dossierbijlage.

  3. Pas een stopregel toe.
    Invoer: de definitieve selectie.
    Uitvoer: verzenden volgens de gemeentelijke afspraken als de invoer passend is, of niet verzenden wanneer je twijfelt of resterende persoonsgegevens noodzakelijk en toegestaan zijn.

Minder gegevens meesturen is een beschermingsmaatregel, geen zelfstandige toestemming om persoonsgegevens te verwerken. Ook na het beperken van gegevens moet worden vastgesteld of de verwerking mag plaatsvinden. Bron: Algoritmekader van de overheid

De kern van deze les: begin met het kleinste informatiepakket waarmee de taak uitvoerbaar is. In onze gemeentelijke situatie betekent dat een onderwerp en schrijfinstructies, niet het volledige inwonerbericht. Laat overbodige gegevens weg, let op herkenbaarheid via overgebleven details en controleer alles wat je daadwerkelijk gaat meesturen.

Daarmee is de invoer zorgvuldig voorbereid. De volgende les, Controleer AI-antwoorden en handel zorgvuldig, gaat verder vanaf het ontvangen AI-antwoord.

Web Sources

Last modified: Friday, 23 October 2026, 4:38 PM